Tegen de achtergrond van klimaatverandering, milieuvervuiling en de schadelijkheid van extreme rijkdom en armoede heeft de transformatie van een cultuur van onbegrensd consumentisme naar een cultuur van duurzaamheid aan stuwkracht gewonnen, grotendeels dankzij de inspanningen van maatschappelijke organisaties en regeringsinstellingen in de hele wereld. Het is een transformatie die verder gaat dan goed geïnformeerd beleid en `groenere technologieën´ en die een diepgaand onderzoek vereist met betrekking tot ons inzicht in de menselijke aard en in de culturele kaders waardoor de instellingen van de staat, het bedrijfsleven, het onderwijs en de media worden aangestuurd. De vragen wat natuurlijk en wat rechtvaardig is zullen opnieuw kritisch moeten worden onderzocht. Het vraagstuk van duurzame consumptie en productie, dat bij deze Commissie onder de aandacht is, zal moeten worden bezien in de bredere context van het zieke maatschappelijke stelsel – gekenmerkt door competitie, geweld, conflict en onveiligheid – waarvan het deel uitmaakt.

Bahá´í International Community wil in zijn bijdrage aan het Commissieoverzicht van het Tienjarenkader voor Programma´s voor Duurzame Consumptie en Productie ten eerste nota nemen van de sterke punten van dit zich ontwikkelende kader en ten tweede – in lijn met de visie die hiervoor geschetst is – onderwerpen aandragen die verdere bespreking behoeven. Wat de sterke punten betreft: in het kader worden de economischemaatschappelijke- en milieuaspecten van de transitie naar duurzame consumptie en productie meegewogen, waarmee de oude onderverdeling in aparte gebieden2 wordt afgebroken; het erkent de onderlinge verbindingen tussen de thema´s van het kader (bv. opvoeding en onderwijs, institutionele capaciteitsopbouw, deelname van vrouwen, toepassing van inheemse kennis, enz.); er is geprobeerd om belanghebbenden uit de hele wereld erbij te betrekken door middel van regionale consultaties; en er worden actoren uit alle lagen van de maatschappij opgeroepen om de doelen die erin beschreven staan tot stand te brengen.

Toch, aangezien het kader de verschuiving naar duurzame consumptie en productie tracht te bevorderen – en daarbij impliciet de uitdaging aangaat met culturele waarden en normen die ten koste van alles het consumentisme hebben gestimuleerd – zullen een aantal opvattingen die er aan ten grondslag liggen onderzocht moeten worden en, in veel gevallen, herzien moeten worden teneinde de gestelde doelen te kunnen bevorderen. Dit zijn onder andere opvattingen over de menselijke aard; over ontwikkeling (en de aard van vooruitgang en welvaart); over de aard en oorzaken van recente economische crises; over technologische ontwikkelingsprocessen en over de middelen en doelen van onderwijsprocessen. Wij nodigen anderen die actief aan bevordering van duurzame consumptie en productie werken uit om over deze onderliggende kwesties met ons in gesprek te gaan teneinde van elkaars standpunten en ervaringen te leren en gezamenlijk de inspanningen om een rechtvaardige en duurzame samenleving op te bouwen te steunen.

De menselijke natuur

In de discussie over duurzame consumptie en productie neemt het vraagstuk van de menselijke aard een belangrijke plaats in, aangezien het ons aanzet om op de diepste niveaus opnieuw te onderzoeken wie wij zijn en wat ons doel in het leven is. Het mens zijn is in wezen geestelijk van aard; het is geworteld in de innerlijke werkelijkheid – of wat sommigen de ´ziel´ noemen – die wij allen met elkaar delen. De cultuur van het consumentisme heeft mensen echter gereduceerd tot concurrerende, onverzadigbare consumenten van goederen en tot voorwerp van manipulatie door de markt. Algemeen gangbare opvattingen gaan van de veronderstelling uit dat er een hardnekkig conflict bestaat tussen wat mensen werkelijk willen (meer consumeren bijvoorbeeld) en wat de mensheid nodig heeft (bijvoorbeeld gelijke toegang tot hulpbronnen). Hoe kunnen wij dan die verlammende tegenstrijdigheid opheffen waarin wij, aan de ene kant, een wereld met vrede en welvaart wensen, terwijl aan de andere kant in veel economische- en psychologische theorieën mensen als slaaf van hun eigenbelang worden afgeschilderd? De vermogens die nodig zijn voor het opbouwen van een rechtvaardiger en duurzamer maatschappelijk stelsel – gematigdheid, rechtvaardigheid, liefde, gezond verstand, opoffering en dienstbaarheid aan het algemeen welzijn – worden al te vaak als naïeve idealen afgedaan. Toch moeten juist deze, en ermee verband houdende kwaliteiten aangewend worden om neigingen als egoïsme, hebzucht, apathie en gewelddadigheid te overwinnen, trekken die vaak door de markt en politieke machten die de huidige patronen van niet-duurzame consumptie en productie aanmoedigen, worden beloond.

Visie op ontwikkeling

Op eenzelfde wijze dient een visie op duurzaamheid tot stand te komen, vanuit een publieke dialoog over de aard en het doel van menselijke ontwikkeling en welke rollen aan de voorvechters daarvan worden toegewezen.

Bahá´í International Community beschouwt de transitie naar duurzame consumptie en productie als onderdeel van de mondiale onderneming die alle mensen in staat stelt om hun tweeledige doel te vervullen, namelijk hun inherente mogelijkheden te ontwikkelen en bij te dragen aan de verbetering van de bredere gemeenschap. Het is niet voldoende duurzame consumptie en productie voor te stellen als het scheppen van kansen voor hen die in armoede leven, zodat zij in hun basisbehoeften kunnen voorzien. Integendeel, vanuit de opvatting dat elk individu een bijdrage heeft te leveren aan de opbouw van een rechtvaardiger en vreedzamer maatschappelijk stelsel, moeten deze processen op een zodanige manier worden georganiseerd dat iedereen zijn of haar rechtmatige rol als productief lid van de maatschappij kan spelen. Binnen zo een kader kunnen duurzame consumptie en productie worden gekarakteriseerd als processen die door de generaties heen voorzien in de materiële, maatschappelijke en geestelijke behoeften van de mensheid en alle mensen in staat stellen om bij te dragen aan de voortdurende vooruitgang van de samenleving.

Vooruitgang op technische- en beleidsniveaus dient nu samen te gaan met een publieke dialoog – in gelijke mate tussen plattelands- en stadsbewoners; tussen de materieel armen en de welgestelden; tussen mannen, vrouwen en jonge mensen – over de ethische grondslagen van de noodzakelijke systeemverandering. Een duurzame maatschappelijke orde onderscheidt zich onder andere door een ethiek van wederkerigheid en evenwicht op alle niveaus van de menselijke organisatie. De vergelijking met het menselijk lichaam is hier relevant: miljoenen cellen werken samen om menselijk leven mogelijk te maken. De verbazingwekkende diversiteit van vorm en functie verbindt hen in een levenslang proces van geven en ontvangen. Het vertegenwoordigt de hoogste uitdrukking van eenheid in verscheidenheid. Binnen een dergelijke orde wordt het begrip rechtvaardigheid belichaamd in de erkenning dat de belangen van het individu en van de grotere gemeenschap onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Het streven naar rechtvaardigheid binnen het kader van eenheid (in verscheidenheid) voorziet in een richtlijn voor collectieve beraadslaging en besluitvorming en biedt een manier aan waardoor verenigd denken en handelen bereikt kan worden.

Uiteindelijk zal de vereiste transformatie om naar duurzame consumptie en productie om te schakelen niets minder inhouden dan een organische verandering in de structuur van de samenleving zelf, zodat de onderlinge afhankelijkheid van het gehele maatschappelijke lichaam volledig weerspiegeld kan worden – alsook de onderlinge verbondenheid met de wereld van de natuur waarop het geheel steunt. Deze veranderingen, waarvan vele alreeds het onderwerp van een aanzienlijk publiek debat zijn, zijn onder meer: het bewustzijn van wereldburgerschap; de uiteindelijke federatie van alle naties door middel van een geïntegreerd bestuurssysteem met het vermogen tot mondiale besluitvorming; het vestigen van structuren die erkennen dat de natuurlijke hulpbronnen van de aarde het gezamenlijke bezit van de mensheid zijn; het vestigen van volkomen gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen; het uitbannen van alle vormen van vooroordeel; de instelling van een wereldmunteenheid en andere integrerende werkwijzen die mondiale economische rechtvaardigheid bevorderen; het aannemen van een internationale hulptaal om wederzijds begrip te vergemakkelijken; een nieuwe bestemming geven aan enorme militaire budgets en ze toewijzen aan constructieve maatschappelijke doelen.

Crisis in het huidig economisch systeem

Zoals bekend, is het heersende ontwikkelingsmodel gebaseerd op een samenleving van energieke consumenten van materiële goederen. In een dergelijk model zijn eindeloos stijgende consumptieniveaus doorslaggevende indicatoren voor vooruitgang en welvaart. Deze gepreoccupeerdheid met de productie en vermeerdering van materiële objecten en gemakken (als bronnen van zingeving, geluk en maatschappelijke acceptatie) heeft zich in de machts - en informatiestructuren gevestigd met uitsluiting van rivaliserende meningen en paradigma´s. De ongebreidelde cultivering van behoeften en wensen heeft tot een systeem geleid dat volledig afhankelijk is van overmatige consumptie door een bevoorrechte minderheid, terwijl voor de meerderheid de uitsluiting, armoede en ongelijkheid toeneemt. Elke volgende mondiale crisis – of het nu het klimaat, energie, voedsel, water, ziekte of financiële ineenstorting betreft– heeft nieuwe dimensies aan het licht gebracht van de uitbuiting en onderdrukking die inherent is aan de huidige consumptie- en productiepatronen. Er bestaat een sterk contrast tussen de consumptie van luxes en de kosten van de voorziening in basisbehoeften: basisonderwijs voor iedereen zou 10 miljard dollar kosten ; toch wordt er in de Verenigde Staten alleen al aan sigaretten jaarlijks 82 miljard dollar gespendeerd. De uitbanning van honger in de wereld zou 30 miljard dollar kosten; water en sanitaire voorzieningen 10 miljard. Ter vergelijking: in 2008 steeg het mondiale militaire budget naar 1.55 triljard dollar.

Het bekrompen materialistische wereldbeeld dat aan veel van het moderne economisch denken ten grondslag ligt heeft bijgedragen aan de ontaarding van het gedrag van mensen, de ontwrichting van families en gemeenschappen, de corruptie van openbare instellingen en de exploitatie en marginalisering van grote delen van de bevolking – vooral vrouwen en meisjes. Economische activiteit en het versterken van de economie (een proces dat economische groei kan inhouden, maar er niet synoniem mee is) spelen ontegenzeggelijk een centrale rol in het bereiken van welvaart voor een landstreek en haar bevolking. Toch zal de omschakeling naar een rechtvaardiger, vreedzamer en duurzamer samenleving vereisen dat er aandacht is voor een harmonieuze dynamiek tussen de materiële en nietmateriële (of morele) dimensies van consumptie en productie. Vooral het laatste zal essentieel zijn om de basis te leggen voor rechtvaardige en vreedzame menselijke relaties; dit behelst het genereren van kennis, het aankweken van vertrouwen en betrouwbaarheid, het uitbannen van racisme en geweld, het bevorderen van kunst, schoonheid, wetenschap, en het vermogen tot samenwerken en het vreedzaam oplossen van conflicten.

In het licht hiervan is het ook belangrijk de nadruk te leggen op de verhouding tussen productie en werkgelegenheid als een cruciaal bestanddeel van een sterke economie. Te vaak gaat een toenemende productiviteit gepaard met decentralisatie of een overstap naar automatisering en dus oplopende werkeloosheid. Een eenzijdige gerichtheid op winstmaximalisatie heeft ook reductie van arbeidskrachten veroorzaakt. Onder het huidige systeem stijgt de werkeloosheid of is er onvoldoende werkgelegenheid en het merendeel van de wereldbevolking verdient niet genoeg om in hun basisbehoeften te voorzien. Degenen die in armoede leven hebben in zo´n systeem geen middelen om zich te uiten. Duurzame productie is niet simpelweg een kwestie van ´groenere technologie´, maar moet veeleer systemen met zich meebrengen die alle mensen in staat stellen bij te dragen aan het productieve proces. In zo´n systeem is iedereen producent en allen hebben de kans om genoeg te verdienen (of te ontvangen als men niet kan verdienen) om in hun behoeften te voorzien. Arbeid is meer dan alleen maar het middel om rijkdom te vergaren en basisbehoeften te vervullen. Werk speelt in de gemeenschap een rol bij het ontwikkelen van iemands talenten, het verfijnen van het karakter, het dienstbaar zijn en het bijdragen aan de vooruitgang van de samenleving.

Technologische ontwikkeling

In het Kader voor Programma´s wordt nadruk gelegd op het belang van technologieoverdracht en kennisdelen om duurzame niveaus van consumptie en productie te bereiken. Maar toch worden de meeste technologische ontwikkelingen aangedreven door krachten van de markt die niet de basisbehoeften van de wereldbevolking weerspiegelen. Het accent leggen op overdracht van technologie die niet gepaard gaat met inspanningen om deelname aan het genereren en toepassen van kennis te vergroten, kan bovendien de kloof tussen rijken en armen – de ´ontwikkelaars´ en de ´gebruikers´ van technologie - slechts breder maken. Het ontwikkelen van het vermogen om de behoefte aan technologie te kunnen bepalen en om technologisch te kunnen innoveren en aanpassen – uitgaande van maatschappelijke noden en milieueisen - zal van vitaal belang zijn voor maatschappelijke vooruitgang. De transformatie van complexe maatschappelijke werkelijkheden zal vereisen dat zich in plaatselijke bevolkingen institutionele capaciteit ontwikkelt om kennis te creëren en toe te passen op manieren die tegemoet komen aan de specifieke behoeften van die bevolking. Deze kwestie van institutionele capaciteit (bv. de vestiging van regionale centra voor onderzoek en training) vormt een grote uitdaging voor duurzame ontwikkeling. Als deze echter met succes wordt aangegaan zal het resultaat zijn dat de huidige onevenwichtige stroom van kennis in de wereld wordt gestopt en dat ontwikkeling wordt losgekoppeld van slecht ontworpen moderniseringsprocessen. ´Moderne technologie´ zal zich kenmerken door een oriëntatie op de vervulling van plaatselijk bepaalde behoeften en op prioriteiten die rekening houden met zowel de materiële als de morele welvaart van de samenleving als geheel.

Opvoeding en onderwijs

In het Kader voor Programma´s wordt vastgesteld dat twee van de programma´s die de implementatie van duurzame patronen van consumptie en productie kunnen ondersteunen die van onderwijs en de opbouw van institutionele capaciteit zijn. Echter, als de diepgaande verandering in het denken van mensen en in de structuren van de samenleving hierdoor moet worden bewerkstelligd (de noodzakelijke verandering naar duurzaamheid), zal de aard van het onderwijsproces opnieuw moeten worden doordacht. Om te beginnen dient het onderwijsprogramma gebaseerd te zijn op een duidelijk beeld van het soort maatschappij waarin wij willen leven en het soort mensen die deze maatschappij tot stand zullen brengen. Het moet studenten helpen nadenken over het doel van het leven en hen helpen om uit hun culturele werkelijkheid te stappen teneinde alternatieve visies en benaderingen voor de op handen zijnde problemen te ontwikkelen, de veelvoudige gevolgen van hun gedragingen te begrijpen en deze dienovereenkomstig te veranderen.

Scholen dienen zelf deelnemers aan het maatschappelijke transformatieproces te worden. Het leerplan kan niet alleen maar gericht zijn op het overbrengen van relevante kennis en vaardigheden; het moet veelmeer gericht zijn op het ontwikkelen van het enorme potentieel dat in de mens van nature aanwezig is. Mensen moeten geholpen worden om dit potentieel te kanaliseren richting de verbetering van hun gemeenschappen en de vooruitgang van de samenleving als geheel. Het bewustzijnsniveau en de diepgevoelde geest van dienstbaarheid en samenwerking die noodzakelijk zijn om persoonlijk gedrag en institutionele krachten te transformeren in de richting van duurzaamheid zal een transformatie van onderwijsprocessen vereisen die in verhouding is met de voor ons liggende taak.

Hoe de bahá’í-gemeenschap culturele transformatie benadert

Culturele transformatie betekent bewuste veranderingen in persoonlijke keuzes en in institutionele structuren en normen. Al meer dan tien jaar tracht de wereldwijde bahá´í- gemeenschap op systematische wijze een transformatie teweeg te brengen bij mensen en gemeenschappen in de hele wereld – het vermogen tot dienstbaarheid op te wekken en op te bouwen. Het actiekader dat leidend is voor deze activiteiten is verankerd in de dynamiek van het leren – gekenmerkt door actie, reflectie en consultatie. Bahá´ís hebben in duizenden gemeenschappen op buurtniveau processen in gang gezet door middel waarvan mensen van alle leeftijden in staat worden gesteld hun geestelijke capaciteiten11 te erkennen en te ontwikkelen en hun collectieve krachten te kanaliseren richting de verbetering van hun gemeenschappen. Zich bewust van de verlangens van de kinderen van de wereld en van hun behoefte aan geestelijk onderwijs, hebben zij kinderklassen opgezet die erop gericht zijn de basis te leggen voor een nobel en oprecht karakter. Voor jeugd van - 14 jaar hebben zij een leeromgeving gecreëerd die hen in deze kritieke levensperiode helpt hun morele identiteit te vormen en vaardigheden te ontwikkelen die hen in staat stellen hun constructieve en creatieve krachten te kanaliseren richting de verbetering van hun gemeenschappen. Ze worden allemaal uitgenodigd om in kleine groepen mee te doen met participerend leren rondom kernconcepten en thema´s die mensen aanmoedigen om in hun gemeenschappen een middel tot verandering te worden binnen een dynamiek van leren en een oriëntatie op dienstbaarheid.

De ontwikkeling van een curriculum voor deze activiteiten verloopt niet via de weg van ontwerp, praktijktoetsing en evaluatie. In tegendeel, de eerste stap om een pakket lesmateriaal samen te stellen wordt gezet als er, in respons op bepaalde ontwikkelingsbehoeften, ervaring ontstaat uit activiteiten van mensen aan de basis van de gemeenschap. Lesmaterialen worden voortdurend verbeterd naar aanleiding van nieuwe kennis en inzichten. De culturele veranderingen die plaats vinden worden zichtbaar in een groter vermogen om gezamenlijk activiteiten uit te voeren, om zichzelf te zien als een middel tot verandering in de gemeenschap, als een bescheiden student, als een actieve deelnemer in het voortbrengen, verspreiden en toepassen van kennis. De voortdurende cyclus van leren door middel van actie, reflectie en consultatie heeft besef doen ontstaan van de noden en hulpbronnen in allerlei gemeenschappen en heeft ook de werkwijzen voor gezamenlijke actie en beraadslaging verstevigd.

Daarnaast hebben professionals op verschillende gebieden zich in door bahá´í-principes en -waarden geïnspireerde organisaties verenigd om voor duurzame consumptie en productie te werken. Het European Bahá´í Business Forum en geaffilieerde organisaties in andere regio´s werken met business leaders om na te denken over maatschappelijke doelen zonder winstoogmerk, inclusief duurzaamheid in productieprocessen en bedrijfsverantwoordelijkheid. Het International Environment Forum12 promoot al lange tijd duurzame levensstijlen en ethischer consumptie, inclusief deelname in het vroegere Consumer Citizen Network in Europa en thans het Partnership for Education and Research for Responsible Living.

De tendens om culturele normen opnieuw te definiëren in het licht van de dringende behoefte aan rechtvaardigheid en duurzaamheid is duidelijk in opkomst. Leidende culturele instellingen, waaronder regeringen, onderwijs en media, evenals bedrijven, religieuze organisaties en maatschappelijke instellingen, brengen via verschillende maatregelen de waarden van duurzaamheid naar de voorgrond in het publieke bewustzijn. Bredere visies op het doel van de mens en op welvaart bewegen zich van de periferie naar het centrum van de publieke dialoog. Het wordt duidelijk dat de weg naar duurzaamheid er een zal zijn van bemoediging, samenwerking en een voortdurend proces van vragen stellen, leren en actie ondernemen in alle gebieden van de wereld. Die weg zal worden gevormd door de ervaring van vrouwen, mannen, kinderen, de rijken, de armen, de bestuurders en zij die bestuurd worden naargelang iedereen in staat is gesteld zijn of haar rechtmatige rol te spelen in de opbouw van een nieuwe samenleving. Wanneer de stormvloeden van consumentisme, ongebreidelde consumptie, extreme armoede en marginalisatie afnemen, zullen zij de menselijke vermogens tot rechtvaardigheid, wederkerigheid en geluk onthullen.

------- Footnotes:

1 Het voornaamste doel van het 10 Year Framework for Programmes is een mondiaal kader voor acties aangaande duurzame consumptie en productie (SCP) te vormen dat door landen kan worden goedgekeurd en waar ze zich aan kunnen verplichten teneinde de verandering naar duurzame consumptie- en productiepatronen te versnellen, waarbij sociale- en economische ontwikkeling binnen de draagkracht van ecosystemen bevorderd wordt en economische groei wordt losgekoppeld van milieuvervuiling. De grootste uitdaging is niet alleen de belangrijkste programma´s voor het kader te leveren, maar ook de werkwijzen voor hun implementatie ( bv. financiële ondersteuning, capaciteitsopbouw en technische hulp.) Zie: Proposed Input to CSD 18 and 19 on a 10 Year Framework of Programmes on Sustainable Consumption and Production. Third Public Draft (2 September 2009). Prepared by the Marrakech Process Secretariat: UN Department of Economic and Social Affairs (UNDESA) and UN Environment Programme (UNEP).http://esa.un.org/marrakechprocess/pdf/Draft3_10yfpniputtoCSD2Sep09.pdf ]

2 “Het toepassen van een Levenscyclusperspectief op het economische systeem kan een weg zijn om zowel de globale benadering van het 10 YFP te structureren alsook om duidelijke aanknopingspunten voor acties en voor deelnemers te bepalen. Het geeft de mogelijkheid om zich te richten op alleen productie of alleen consumptie, of op een geïntegreerde aandacht voor beide terwijl rekening wordt gehouden met de gevolgen voor economie, maatschappij en milieu van de producten en diensten gedurende hun hele levenscyclus. Omdat het is gebaseerd op het totaal van de hulpbronnen die in de productie van goederen en dienstverlening worden gebruikt evenals op het resulterende afval en de emissies, levert dit levenscyclusperspectief een holistisch beeld op van alle aanknopingspunten voor zowel herstel alsook mogelijke synergetische interventie tijdens de gehele productie- en consumptieketen.” Proposed Input to CSD 18 and 19 on a 10-YearFramework of Programmes (zie 1).

3 Idem

4 “De enorme energie die aan oorlog wordt besteed en verspild, hetzij economisch of politiek, zal in dienst gesteld worden van doelen die het bereik van uitvindingen en technologische ontwikkeling zullen vergroten, van de verhoging van de productiviteit van de mensheid, van de uitbanning van ziekte, van de uitbreiding van wetenschappelijk onderzoek, van het verhogen van het niveau van de lichamelijke gezondheid, van het aanscherpen en verfijnen van het menselijke verstand, van de exploitatie van de ongebruikte en onvermoede hulpbronnen van de planeet, van de verlenging van het menselijk leven en van de bevordering van elke instelling die het intellectuele, het morele en geestelijke leven van het gehele mensenras kan stimuleren.” Shoghi Effendi, The Worldorder of Bahá´u´lláh (Wilmette: Bahá´í Publishing Trust, 1991)

5 Volgens het Worldwatch Institute zijn de consumptie-uitgaven per persoon tussen 1960 en 2006 bijna verdrievoudigd. (Worldwatch Institute, State of the World 201: The Rise and Fall of Consumer Cultures. New York: W.W. Norton & Company, 2010). Jaarlijks wordt 60 miljard ton grondstoffen onttrokken, 50 % meer dan 30 jaar geleden. (Tim Jackson, Prosperity without growth? The transition to a sustainable economy. London: Sustainable Development Commission. March 2009; [http://www.sd-commission.org.uk/ publications/downloads / prosperity_without_growth_report.pdf ]. Het 2005 Millennium Ecosystem Assessment kwam tot de ontdekking dat ongeveer 60 % van de ecosysteem diensten –klimaatregulering, vers watervoorziening, afvalstoffenverwerking, voedsel van viskwekerijen enz. achteruit gegaan waren of niet-duurzaam gehanteerd werden. (Millennium Ecosystem Assessment, Ecosystems and Human Well-Being: Synthesis. Washington, DC: Island Press, 2005.)

6 Action Aid (United Kingdom). Fact File. (http://www.actionaid.org.uk). See also: Sperling, Gene B. (Director of the Center for Universal Education, USA). The Case for Universal Basic Education for the World’s Poorest Boys and Girls. November 2005. (Council on Foreign Relations, www.cfr.org).

7 The Case for Center for Disease Control and Prevention. Economic Facts About U.S. Tobacco Use and Tobacco Production. (Cites 2005 data). [http://www.cdc.gov/tobacco/data_statistics/fact_sheets/economics/econ_fa....

8 United Nations. Press Release. Secretary-General Calls for $30 Billion to Restructure World Agriculture, Create Long-Term Food Security.30 November 2008. [http://www.un.org/esa/ffd/doha/press/foodsideevent.pdf ] 9 “De kosten van het dichten van de kloof tussen huidige trends en datgene wat nodig is om het doel te bereiken worden op een bedrag van 10 tot 18 miljard dollar per jaar geschat.” United Nations Department of Public Information. Press Release. Secretary-General, addressing side event, spells out areas ‘crying out for action’ to advance implementation of water and sanitation agenda. 25 September 2008. [http://www.un.org/News/Press/docs/2008/sgsm11813.doc.htm]. 10 International Institute for Strategic Studies. [http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/february-2010/reportmili... 11 Net zoals het fysieke lichaam fysieke vermogens bezit voor beweging, groei, enz., heeft ook de ziel vermogens die bewust ontwikkeld kunnen worden. Deze vermogens zijn: het menselijk bewustzijn; de kracht van het intellect en rationeel denken; het vermogen om lief te hebben; de wilskracht; en het vermogen om in actie te komen en te blijven t.b.v. de verbetering van de samenleving, om er maar enkele te noemen.

12 International Environment Forum: www.iefworld.org

13 Partnership for Education and Research about Responsible Living: http://www.hihm.no/hihm/Prosjektsider/CCN/PERL

Con el telón de fondo del cambio climático, la degradación medioambiental y los extremos paralizantes de riqueza y pobreza, la transformación de una cultura de consumismo desmesurado en una cultura de sostenibilidad ha ganado impulso en gran medida mediante los esfuerzos de organizaciones de la sociedad civil y agencias gubernamentales de todo el mundo. Más allá de políticas informadas y «tecnologías más verdes», se trata de una transformación que requerirá una evaluación sincera de nuestra forma de entender la naturaleza humana y de los marcos culturales que dirigen las instituciones de gobierno, comercio, educación y medios de comunicación de todo el mundo. Habremos de replantearnos con actitud crítica qué es natural y qué es justo. La cuestión del consumo y la producción sostenibles, que esta Comisión está examinando, se tendrá que considerar en el contexto más amplio de un orden social enfermo (caracterizado por la competición, la violencia, el conflicto y la inseguridad) del cual forma parte.

En su contribución a la revisión de la Comisión del Marco de 10 Años de los Programas[1] sobre Consumo y Producción Sostenibles, la Comunidad Internacional Baha'i quiere, primero, resaltar las fortalezas de este Marco evolutivo y, en segunda instancia (en la misma línea de la visión de lo expuesto arriba), identificar cuestiones que requieren mayor elaboración. En cuanto a sus fortalezas: el Marco tiene en cuenta los aspectos económicos, sociales y medioambientales de la transición al consumo y producción sostenibles, rompiendo así con la fragmentación que siempre ha habido entre estos ámbitos[2]; reconoce la interconexión entre los temas del Marco (por ejemplo, la educación, el desarrollo de capacidad institucional, la participación de las mujeres, la aplicación del conocimiento indígena, etc.)[3]; ha procurado que participen las partes interesadas de todo el mundo, mediante consultas regionales; y apela a protagonistas de todos los estratos de la sociedad a alcanzar las metas dispuestas en él.

Sin embargo, dado que el Marco pretende promover el cambio hacia el consumo y la producción sostenibles (desafiando de forma implícita normas y valores culturales que han promovido el consumismo a toda costa), habrá que examinar y, en muchos casos, revisar una serie de conceptos subyacentes para poder avanzar hacia dichas metas. Entre ellos están la concepción de la naturaleza humana; del desarrollo (y la naturaleza del progreso y la prosperidad); de la naturaleza y las causas de las crisis económicas recientes; de los procesos del desarrollo tecnológico; y de los medios y fines de los procesos educativos. Invitamos a otros que estén trabajando de forma activa para promocionar el consumo y la producción sostenibles a que dialoguen con nosotros sobre estas cuestiones subyacentes para aprender de las perspectivas y experiencias de los demás, y para avanzar colectivamente en la construcción de una sociedad justa y sostenible.

La naturaleza humana

El tema de la naturaleza humana desempeña un papel importante en el discurso sobre el consumo y la producción sostenibles, ya que nos insta a replantearnos en profundidad quiénes somos y cuál es nuestro propósito en la vida. La experiencia humana es de naturaleza esencialmente espiritual: está enraizada en la realidad interior (o lo que algunos llaman el «alma») que tenemos en común. Sin embargo, la cultura del consumismo ha reducido a los seres humanos a consumidores de bienes competitivos e insaciables y a objetos de manipulación del mercado. Algunas opiniones comunes asumen la existencia de un conflicto inextricable entre lo que la gente quiere en realidad (es decir, consumir más) y lo que la humanidad necesita (es decir, el acceso equitativo a los recursos). ¿Cómo podemos resolver entonces la contradicción paralizante de que, por un lado, queremos un mundo de paz y prosperidad, mientras que, por otro lado, gran parte de la teoría económica y psicológica describe al ser humano como esclavo de sus propios intereses? Las facultades que necesitamos para construir un orden social más justo y sostenible (moderación, justicia, amor, razón, sacrificio y servicio al bien común) se han descartado demasiado a menudo como ideales ingenuos. Sin embargo, estas y otras cualidades relacionadas son las que deben impulsarse para superar los rasgos del ego, la codicia, la apatía y la violencia, que a menudo se ven premiados por el mercado y las fuerzas políticas que dirigen los patrones actuales de consumo y producción insostenibles.

Visión del desarrollo

De modo similar, la articulación de una visión de la sostenibilidad debe emerger de un discurso público sobre la naturaleza y el propósito del desarrollo humano y del papel que se les asigna a sus protagonistas.

La Comunidad Internacional Baha'i entiende la transición al consumo y producción sostenibles como parte de un empeño mundial que permite que todas las personas puedan cumplir con su doble propósito, es decir, desarrollar sus potencialidades inherentes y contribuir al mejoramiento de la comunidad. No basta con entender el consumo y la producción sostenibles como la creación de oportunidades para que quienes viven en la pobreza cubran sus necesidades básicas. Más bien, con el entendimiento de que cada individuo tiene una contribución que hacer a la construcción de un orden social más justo y pacífico, estos procesos deben organizarse de modo que permitan a cada uno desempeñar el papel que le corresponde como miembro productivo de la sociedad. Dentro de este marco, el consumo y la producción sostenibles podrían caracterizarse como procesos que cubren las necesidades materiales, sociales y espirituales de la humanidad a lo largo de sucesivas generaciones y permiten que todos los pueblos contribuyan al avance continuo de la sociedad.

Ahora el progreso en el ámbito técnico y político debe ir acompañado del diálogo público (entre participantes de origen rural y urbano; entre los materialmente pobres y los adinerados; entre hombres, mujeres y jóvenes por igual) sobre las bases éticas del cambio sistémico requerido. Un orden social sostenible se distingue, entre otras cosas, por una ética de reciprocidad y equilibrio en todos los niveles de la organización humana. El cuerpo humano es una buena analogía: en él, millones de células colaboran para hacer posible la vida humana. La impresionante diversidad de forma y función las conecta en un proceso de dar y recibir que dura toda la vida. Representa la expresión suprema de la unidad en diversidad. En un orden así, el concepto de justicia se encarna en el reconocimiento de que los intereses del individuo y los de la comunidad están enlazados inextricablemente. La búsqueda de la justicia dentro del marco de la unidad (en diversidad) provee una guía para la deliberación y la toma de decisiones colectiva y ofrece un medio por el que se pueden lograr el pensamiento y la acción unificadas.

En última instancia, la transformación requerida para avanzar hacia el consumo y la producción sostenibles requerirá nada menos que un cambio orgánico en la estructura de la sociedad misma de modo que refleje por completo la interdependencia de todo el cuerpo social (e igualmente la interconexión con el mundo natural que lo sostiene). Entre estos cambios, muchos de los cuales ya son el centro de una porción considerable del discurso público, están: la consciencia de la ciudadanía mundial; la futura federación de todas las naciones mediante un sistema integrado de gobierno con capacidad de tomar decisiones de alcance mundial; el establecimiento de estructuras que reconozcan la pertenencia común de los recursos del planeta a toda la humanidad; el establecimiento de la igualdad completa entre los hombres y las mujeres; la eliminación de todo tipo de prejuicio; el establecimiento de una moneda universal y otros mecanismos integradores que promuevan la justicia económica mundial; la adopción de un idioma auxiliar internacional para facilitar el entendimiento mutuo; y la desviación de enormes fondos militares hacia fines sociales constructivos[4].

Crisis del sistema económico actual

Como bien sabemos, el modelo dominante de desarrollo depende de una sociedad de consumidores vigorosos de bienes materiales.[5] En un modelo así, los niveles imparablemente crecientes de consumo se toman como indicadores de progreso y prosperidad. Esta preocupación por la producción y la acumulación de objetos materiales y comodidades (como fuentes de sentido, felicidad y aceptación social) se ha consolidado en las estructuras de poder e información, y ha excluido las voces y los paradigmas discordantes. El cultivo descontrolado de necesidades y deseos ha dado lugar a un sistema totalmente dependiente del consumo excesivo de unos pocos privilegiados, mientras que ha reforzado la exclusión, la pobreza y la desigualdad de la mayoría. Cada una de las sucesivas crisis mundiales (ya sea climática, energética, de alimentación, de agua, de enfermedades o financiera) ha revelado nuevas dimensiones de la explotación y la opresión inherentes a los patrones actuales de consumo y producción. Los contrastes entre el consumo de lujos y el coste de la provisión de las necesidades básicas son clamorosos: la educación básica para todos costaría 10.000 millones de dólares[6]; mientras que se dedican 82.000 millones de dólares en cigarrillos solamente en Estados Unidos.[7 La erradicación del hambre en el mundo costaría 30.000 millones de dólares[8]; el agua y el saneamiento 10.000 millones.[9] En comparación, el presupuesto militar mundial subió a 155 billones de dólares en 2008.[10]

La visión exclusivamente materialista del mundo que subyace en gran parte del pensamiento económico moderno ha contribuido a la degradación de la conducta humana, al desbaratamiento de las familias y comunidades, a la corrupción de instituciones públicas y a la explotación y marginalización de amplios sectores de la población (mujeres y niñas especialmente). Sin duda, la actividad económica y el fortalecimiento de la economía (un proceso que podría incluir el crecimiento económico, pero que no es sinónimo de él) desempeñan un papel central en el logro de la prosperidad de una región y su población. Sin embargo, el cambio hacia una sociedad más justa, pacífica y sostenible requerirá que se preste atención a una dinámica armoniosa entre la dimensión material y no material (o moral) del consumo y la producción. Esta segunda dimensión será esencial para establecer las bases de relaciones humanas justas y pacíficas; éstas incluyen la generación de conocimiento, cultivar confianza y confiabilidad, la erradicación del racismo y la violencia, la promoción del arte, la belleza, la ciencia, y la capacidad de la colaboración y la resolución pacífica de los conflictos.

A la luz de lo expuesto, también es importante enfatizar la relación que existe entre la producción y el empleo como una dimensión crítica de una economía fuerte. Demasiado a menudo, el crecimiento de la productividad ha ido acompañado por la externalización o por una mayor automatización y, por lo tanto, niveles crecientes de desempleo. Un enfoque obsesionado con maximizar beneficios también ha valorado la reducción de la mano de obra siempre que ha sido posible. Bajo el sistema actual, el desempleo y el subempleo se están disparando y la mayoría de la población mundial no gana lo suficiente para cubrir sus necesidades básicas. Quienes viven en la pobreza no tienen ningún medio por el que expresarse en un sistema así. La producción sostenible no requiere solamente una tecnología «más verde», sino que más bien debería incluir sistemas que permitan a los seres humanos contribuir al proceso productivo. En un sistema así, todos son productores y tienen la oportunidad de ganar lo suficiente (o de recibirlo, si son incapaces de ganárselo) para cubrir sus necesidades. Más allá de constituir un medio para generar riqueza que cubra las necesidades básicas, el trabajo ofrece un papel en la comunidad y en el desarrollo del talento propios y el refinamiento del carácter, rindiendo un servicio y contribuyendo al avance de la sociedad.

El desarrollo tecnológico

El Marco de los Programas enfatiza la importancia de la transferencia tecnológica y el intercambio de conocimiento para lograr niveles sostenibles de consumo y producción. Sin embargo, la mayor parte del desarrollo tecnológico está dirigido por fuerzas del mercado que no reflejan las necesidades básicas de los pueblos del mundo. Además, la insistencia entransferir tecnología sin acompañarla de esfuerzos para aumentar la participación en la generación y la aplicación del conocimiento solo puede servir para aumentar la brecha entre ricos y pobres (los «creadores» y los «usuarios» de la tecnología). El desarrollo de la capacidad para identificar las necesidades tecnológicas y para la innovación y adaptación de la tecnología (a la luz de las necesidades sociales y las limitaciones medioambientales) será vital para el progreso social. La transformación de realidades sociales complejas requerirá el desarrollo de la capacidad institucional entre las poblaciones locales para crear y aplicar el conocimiento de forma que cubran las necesidades específicas de esa población. Esta cuestión de la capacidad institucional (por ejemplo, el establecimiento de centros regionales de investigación y capacitación) constituye un gran desafío para el desarrollo sostenible. Si se logra con éxito, sin embargo, el resultado será la ruptura del presente flujo desequilibrado de conocimiento en el mundo y se conseguirá que el desarrollo se disocie de los procesos de modernización malintencionados. Las tecnologías «modernas» estarán caracterizadas por una orientación hacia la búsqueda de respuestas a las necesidades definidas por la población local y por prioridades que tienen en cuenta la prosperidad tanto material como moral de la sociedad en su conjunto.

La educación

El Marco de los Programas identifica la educación y la capacidad institucional como dos de los programas que podrían impulsar la implementación de patrones sostenibles de consumo y producción. Sin embargo, para que consigan efectuar cambios profundos en las mentes de la gente y en las estructuras de la sociedad (necesarios para girar hacia la sostenibilidad), la naturaleza de los procesos educativos requerirá un replanteamiento. Como punto de partida, el programa de educación tendrá que estar basado en una visión clara del tipo de sociedad en que queremos vivir; y del tipo de personas que lo lograrán. Tiene que ayudar a los estudiantes a reflexionar sobre el propósito de la vida y ayudarles a salirse de sus realidades culturales para desarrollar visiones y enfoques alternativos a los problemas de su entorno, y comprender las muchas consecuencias de su comportamiento y ajustarlo en consecuencia.

Las escuelas mismas deben participar en el proceso de transformación social. El currículum no se puede limitar a impartir conocimiento y destrezas pertinentes; más bien debería proponerse desarrollar el vasto potencial inherente al ser humano. Se debe ayudar a las personas a canalizar este potencial hacia el mejoramiento de sus comunidades y el avance de la sociedad en su conjunto. El grado de consciencia y el sentido profundo de servicio y colaboración exigidos por la transformación de los comportamientos individuales y las fuerzas institucionales hacia la sostenibilidad requerirán una transformación de los procesos educativos conmensurable con la presente tarea.

Enfoque baha'i sobre la transformación cultural

La transformación cultural implica cambios deliberados en las elecciones personales y en las estructuras y normas institucionales. Durante más de una década, la comunidad mundial baha'i ha estado realizando esfuerzos sistemáticos para efectuar una transformación en las personas y las comunidades de todo el mundo para inspirarlos y construir en ellos la capacidad de servir. El marco para la acción que guía estas actividades está fundamentado en una dinámica de aprendizaje caracterizada por la acción, la reflexión y la consulta. En miles de comunidades, los baha'is han puesto en marcha procesos a nivel de barrio que buscan el empoderamiento de personas de todas las edades para reconocer sus capacidades espirituales[11] y canalizar sus energías colectivas hacia el mejoramiento de sus comunidades. Conscientes de las aspiraciones de los niños del mundo y de su necesidad de educación espiritual, han empezado clases de niños cuyo propósito es establecer las bases de un carácter noble y recto. Para los jóvenes entre los 11 y 14 años, han creado un entorno de aprendizaje que les ayuda a formar su identidad moral en un momento tan crítico de sus vidas y a desarrollar destrezas que les alienten a canalizar sus energías creativas hacia el mejoramiento de sus comunidades. Todos están invitados a interactuar en pequeños grupos de estudio participativo centrados en conceptos básicos y en sí mismos, que animan a los participantes a convertirse en agentes de cambio en sus propias comunidades en una dinámica de aprendizaje y una orientación hacia el servicio.

El enfoque del desarrollo curricular de estas actividades no ha sido uno de diseño, puesta en práctica y evaluación; más bien, el primer paso para escribir cualquier conjunto de materiales se ha dado al surgir la experiencia de la acción de las bases como respuesta a una necesidad particular de desarrollo. Los materiales curriculares se refinan continuamente a la luz de los nuevos conocimientos y entendimientos. Los cambios culturales son evidentes en la mayor capacidad de llevar adelante la acción colectiva, de verse a sí mismo como un agente de cambio en la comunidad, como un humilde estudiante, como un participante activo en la generación, difusión y aplicación del conocimiento. El continuo ciclo de aprendizaje mediante acción, reflexión y consulta ha aumentado la consciencia de las necesidades y los recursos de las comunidades y, al mismo tiempo, ha fortalecido los mecanismos para la acción y deliberación colectivas.

Además, profesionales de varios campos se han unido en organizaciones inspiradas por principios y valores baha'is para trabajar por el consumo y la producción sostenibles. El Foro Baha'i Europeo de Negocios (European Baha'i Business Forum) y entidades afiliadas de otras regiones están trabajando con líderes del comercio para que las causas sociales se consideren por encima del beneficio, incluidos la sostenibilidad en los procesos de producción y la responsabilidad corporativa. El Foro Internacional del Medioambiente (International Environment Forum)[12] lleva tiempo promoviendo estilos de vida sostenibles y el consumo más ético, con la participación, entre otras acciones, en la pasada Red de Ciudadanos Consumidores (Consumer Citizenship Network) de Europa y ahora con su adhesión a la Asociación por la Educación e Investigación para la Vida Responsable (Partnership for Education and Research for Responsible Living)[13]

El movimiento de redefinición de las normas culturales a la luz de las exigencias de la justicia y la sostenibilidad está ya en marcha. En diferentes medidas, las destacadas instituciones culturales (gobiernos, agencias educativas y medios de comunicación, entre otros), así como empresas, organizaciones religiosas y la sociedad civil están llevando los valores de la sostenibilidad al frente de la consciencia pública.

Visiones más amplias del propósito del ser humano y la prosperidad están avanzando desde la periferia hacia el centro del discurso público. Se hace evidente que el camino a la sostenibilidad será uno de empoderamiento, colaboración y procesos continuos de preguntas, aprendizaje y acción en todas las regiones del mundo. Se moldeará con las experiencias de mujeres, hombres, niños, ricos, pobres, gobernantes y gobernados, cuando se le permita a cada uno desempeñar el papel que le corresponde en la construcción de una nueva sociedad. A medida que las poderosas corrientes de consumismo, consumo ilimitado, pobreza extrema y marginalización retrocedan, revelarán las capacidades humanas de justicia, reciprocidad y felicidad.

Comunidad Internacional Baha'i (mayo 2010)

[1] El objetivo principal del Marco de 10 Años para Programas es ser un marco mundial para la acción en cuanto al consumo y la producción sostenibles que los países puedan aprobar y con el que se puedan comprometer para acelerar el cambio hacia patrones de consumo y producción sostenibles, y así promover el desarrollo socioeconómico dentro de los límites de la capacidad ecológica de los ecosistemas y desligar el crecimiento económico de la degradación ecológica. El mayor desafío consiste en proporcionar no solo los programas clave para el marco, sino también los mecanismos para su implementación (por ejemplo, asistencia financiera, desarrollo de capacidad y asistencia técnica). Ver: Proposed Input to CSD 18 and 19 on a 10-Year Framework of Programmes on Sustainable Consumption and Production (Propuestas al CDS 18 y 19 sobre un Marco de 10 Años de Programas sobre Desarrollo y Producción Sostenibles). Tercer Borrador Público (2 de septiembre de 2009). Preparado por la Secretaría de Procesos de Marrakech: Departamento de Asuntos Económicos y Sociales de Naciones Unidas (DAES) y el Programa de Naciones Unidas para el Medio Ambiente (PNUMA).

[http://esa.un.org/marrakechprocess/pdf/Draft3_10yfpniputtoCSD2Sep09.pdf]

[2] «Aplicar una perspectiva de ciclo vital al sistema económico puede proveer una forma de estructurar el enfoque general del Marco para Programas de 10 años, así como de identificar necesidades concretas que requieren actuación y también protagonistas. Permite un enfoque único, bien en la producción o en el consumo, o bien un enfoque integrado en ambos, sin perder de vista el impacto económico, social y medioambiental de los productos y servicios a lo largo de todo su ciclo vital. Como está basada en el uso total de los recursos que entran en la producción de bienes y en la provisión de servicios así como en las emisiones y los residuos resultantes, esta perspectiva de ciclo vital ofrece una imagen holística de los aspectos que requieren solución, así como la posible intervención sinérgica a lo largo de la cadena de producción y consumo». Proposed Input to CSD 18 and 19 on a 10-Year Framework of Programmes on Sustainable Consumption and Production (ver Nota i).

[3] Ibíd.

[4]«La enorme energía disipada y desperdiciada en la guerra, ya sea económica o política, será consagrada a aquellos fines que extiendan el alcance de las invenciones humanas y del desarrollo tecnoló­gico, al aumento de la productividad de la humani­dad, al exterminio de las enfermedades, a la extensión de la investigación científica, a la elevación del nivel de salud física, a la agudización y refinamiento del cere­bro humano, a la explotación de los recursos no utilizados e insos­pechados del planeta, a la prolongación de la vida humana y al fomento de todo organismo que estimule la vida intelectual, moral y espi­ritual de la totalidad de la raza humana ». The World Order of Bahá’u’lláh (Wilmette: Baha'i Publishing Trust, 1991).

[http://reference.bahai.org/en/t/se/WOB/wob- 56.html]..

[5] Según el Worldwatch Institute, los gastos de consumo por persona casi se triplicaron entre 1960 y 2006. (Worldwatch Institute, State of the World 201: The Rise and Fall of Consumer Cultures. Nueva York: W.W. Norton & Company, 2010.) Se extraen cada año 60.000 millones de toneladas de recursos, 50% más que hace 30 años. (Tim Jackson, Prosperity without growth? The transition to a sustainable economy. Londres: Comisión para el Desarrollo Sostenible. Marzo de 2009; [http://www.sd-commission.org.uk/Publications/dowloads/prosperity_without...). La Evaluación de los Ecosistemas del Milenio de 2005 descubrió que un 60% de los servicios ecológicos (regulación del clima, provisión de agua fresca, tratamiento de residuos, comida proveniente de piscifactorías, etc.) se estaba deteriorando o utilizando de forma no sostenible. (Millenium Ecosystem Assessment, Ecosystems and Human Well-Being: Synthesis. Washington, DC: Island Press, 2005.)

[6] Ayuda en Acción (Reino Unido). Fact File. (http://www.actionaid.org.uk). Ver también: Sperling, Gen B. (Director del Centro para la Educación Universal, EEUU). The Case for Universal Basic Education for the World’s Poorest Boys and Girls. (Fundamentos para la Educación Universal Básica para los Niños y las Niñas más pobres del mundo). Noviembre de 2005. (Consejo de Relaciones Externas, www.cfr.org).

[7] Centro de Control y Prevención de Enfermedades. Economic Facts About U.S. Tobacco Use and Tobacco Production (Datos Económicos sobre el Uso y la Producción de Tabaco en EEUU). [http://www.cdc.gov/tobacco/data_statistics/fact_sheets/economics/econ_fa....

[8] Naciones Unidas. Comunicado de prensa. Secretary-General Calls for $30 Billion to Restructure World Agriculture, Create Long-Term Food Security (El Secretario General Pide 30.000 millones de dólares para Reestructurar la Agricultura Mundial, Crear Seguridad Alimenticia a Largo Plazo). 30 noviembre 2008. [http://www.un.org/esa/ffd/doha/press/foodsideevent.pdf]

[9] «El costo estimado de cerrar la brecha que existe entre las tendencias actuales y lo que se necesita para alcanzar el objetivo oscila entre los 10.000 millones y los 18.000 millones de dólares al año». Departamento de Información Pública de Naciones Unidas. Comunicado de Prensa. Secretary-General, addressing side event, spells out areas ‘crying out for action’ to advance implementation of water and sanitation agenda (El Secretario General, refiriéndose al evento paralelo, describe las áreas que «piden acción» para presentar la implementación de una agenda para el agua y saneamiento). 25 septiembre 2008. [http://www.un.org/News/Press/docs/2008/sgsm11813.doc.htm].

[10] Instituto Internacional de Estudios Estratégicos. [http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/february-2010/report-mil... (los gastos militares no se ven afectados por la recesión]

[11] Al igual que el cuerpo físico posee capacidades físicas para moverse, crecer, etc., el alma también tiene capacidades, que se pueden desarrollar conscientemente. Entre estas capacidades se encuentran la consciencia humana, el poder del intelecto y el pensamiento racional, la capacidad de amar, la fuerza de voluntad, y la capacidad de iniciar y sostener acciones por el mejoramiento de la sociedad, por mencionar algunas.

[12] International Environment Forum: www.iefworld.org

[13] Partnership for Education and Research about Responsible Living:

http://www.hihm.no/hihm/Projektsider/CCN/PERL